De (ongeleerde) lessen van Lucia de Berk
Simon P.R. T.
Lucia de Berk overleed op 29 augustus 2025 op 63-jarige leeftijd.* Lucia de Berk: één van de redenen waarom ik als tweede studie voor rechten heb gekozen.
𝘞𝘢𝘢𝘳 𝘥𝘳𝘢𝘢𝘪𝘥𝘦 𝘥𝘦 𝘻𝘢𝘢𝘬 𝘰𝘮?
Lucia de Berk was een voormalige Nederlandse verpleegkundige die in 2003 werd veroordeeld tot levenslange gevangenisstraf voor zeven moorden en drie pogingen tot moord op jonge patiënten in het Juliana Kinderziekenhuis in Den Haag. Haar veroordeling was gebaseerd op statistisch bewijs en indirecte aanwijzingen, zonder direct bewijs van haar schuld. In oktober 2008 werd de zaak heropend door de Hoge Raad (ECLI:NL:HR:2008:BD4153), nadat nieuwe feiten naar voren kwamen die de eerdere veroordelingen ondermijnden. Op 14 april 2010 werd De Berk definitief vrijgesproken door het gerechtshof in Arnhem (ECLI:NL:GHARN:2010:BM0876), dat oordeelde dat de sterfgevallen van de patiënten natuurlijke oorzaken hadden en niet het gevolg waren van menselijk handelen. De zaak wordt beschouwd als een van de grootste gerechtelijke dwalingen in de Nederlandse rechtsgeschiedenis.
𝘞𝘢𝘵 𝘨𝘪𝘯𝘨 𝘦𝘳 𝘮𝘪𝘴?
De rechtbank Den Haag sloeg de plank mis: 24 maart 2003, ECLI:NL:RBSGR:2003:AF6172, rechters Kalk, J.A. van Kempen en Kuijer. Het gerechtshof Den Haag sloeg daarna de plank mis: 18 juni 2004, ECLI:NL:GHSGR:2004:AP2846, rechters E.P. von Brucken Fock, E. Fockema Andreae-Hartsuiker en L.A.J.M. van Dijk. De Procureur-Generaal sloeg ook de plank mis: ECLI:NL:PHR:2006:AU5496, Fokkens. De Hoge Raad sloeg in eerste instantie ook de plank mis: 14 maart 2006, ECLI:NL:HR:2006:AU5496, rechters C.J.G. Bleichrodt, A.J.A. van Dorst, B.C. de Savornin Lohman, J.W. Ilsink en J. de Hullu.
𝘌𝘯 𝘥𝘦 𝘧𝘪𝘭𝘮 𝘥𝘢𝘯?
In de helaas domme film Lucia de B.** wordt een fictief figuur geïntroduceerd die achter zogenaamd sleutelbewijs aangaat. Het echte probleem was de structurele tunnelvisie van Openbaar Ministerie, rechtbank, gerechtshof en Hoge Raad.*** [Het script is zelfs niet eens door een jurist gecheckt, want in de film wordt in hoger beroep gegaan bij de rechtbank, zucht.]
𝘞𝘢𝘵 𝘨𝘢𝘢𝘵 𝘯𝘶 𝘯𝘰𝘨 𝘴𝘵𝘦𝘦𝘥𝘴 𝘯𝘪𝘦𝘵 𝘨𝘰𝘦𝘥 𝘪𝘯 𝘥𝘦 𝘱𝘳𝘢𝘬𝘵𝘪𝘫𝘬 𝘥𝘰𝘰𝘳 𝘥𝘦 𝘙𝘦𝘤𝘩𝘵𝘴𝘱𝘳𝘢𝘢𝘬 𝘉𝘝 𝘦𝘯 𝘱𝘰𝘭𝘪𝘵𝘪𝘦𝘬?
– De verantwoordelijke officieren van justitie destijds waren Degeling, Remmerswaal en Fabiënne Kuipers.**** Maar hun namen worden, in het algemeen bij strafrechtelijke uitspraken, niet standaard genoemd. Raar: dat recht op privacy bezitten zij uiteraard niet.
– Gelukkig zijn er mensen als wetenschapsfilosoof Ton Derksen, die het boek schreef dat de herziening aan het rollen kreeg: Lucia de B. Reconstructie van een gerechtelijke dwaling (2006).
– Onduidelijkheid over welke compensatie Lucia de Berk heeft gekregen (nota bene gemeenschapsgeld vanwege rechterlijk falen).
– Het blijft mij een raadsel waarom een procedure niet direct ‘compleet’ wordt gevoerd als er levenslang op het spel staat. Rechters veroordelen iemand en die persoon kan jaren later vanuit gevangenschap opnieuw diens onrecht aanvechten. Bij nieuw bewijs snap ik dat (bijv. pre-DNA vs. post-DNA tijdperk), maar bij Lucia de Berk was er helemaal geen nieuw bewijs. Waarom lukt het dan strafrechters niet ‘de juiste beslissing’ te nemen?
– Het kernprobleem bij (straf)rechters in dit land blijft het verschil tussen formele waarheid (“de waarheid in de rechtszaal”) en materiële waarheid (“wat is er echt gebeurd?”). Dit structurele probleem in de rechtspraak speelt ook bij de toeslagenouders. Een instantie (OM bij Lucia de Berk, Belastingdienst bij de toeslagenouders) roept iets, de rechters stempelen het af en dat is dan “de waarheid”. De voormalig voorzitter van de Afdeling Bestuursrechtspraak Bart-Jan van Ettekoven sprak de beruchte woorden: “Dat rechters uitgaan dat de overheid zijn werk goed doet”. Als rechter lever je rechtspraak en rechtsbescherming, en je kerntaak is juist de overheid te wantrouwen. Maar ja, rechters zijn overheid: diens brood men eet, diens woord men spreekt. [Wie weet wordt rechtspraak in de toekomst geprivatiseerd; benieuwd welke rol AI daarin speelt!]
– Blunderrechters uit de Lucia de Berk-zaak bleven gewoon zitten. Sterker nog, de heer J.A. van Kempen maakte promotie van de rechtbank Den Haag naar het Hof Den Haag. Wel ging hij naar civiel, want niemand wil die man nog als strafrechter. Maar waarom dan wel als civiele rechter?
– Rechters zijn verhalenvertellers. Noch in de rechtenstudie, noch in de (inmiddels uitgeklede) RAIO-opleiding leren zij wat een feit is. Natuurlijk gaat het dan fout: ze hebben geen idee en bekommeren zich alleen om de formele “waarheid” (sic). “Wettig en overtuigend” bewijzen blijft daardoor extreem relatief.
– Statistisch bewijs is buitengewoon tricky: statistische redeneringen kunnen misleidend zijn, omdat ze geen directe bewijzen leveren. Het risico is dat men te veel vertrouwt op statistische correlaties zonder rekening te houden met andere verklaringen of toevallige factoren. Q.E.D.
Genoeg te verbeteren, zelf deden ze (OM, politie en strafrechters) het niet, doen ze het niet en gaan ze het ook niet doen.
** https://www.imdb.com/title/tt1800338
*** https://www.rtl.nl/editienl/artikel/1982376/lucia-de-b-waargebeurde-film-niet-echt-waargebeurd
31.8.2025